Τα ανθρώπινα μάτια, ένα από τα πιο πολύπλοκα όργανα του σώματος, δεν ήταν πάντα όπως τα γνωρίζουμε σήμερα. Νέα επιστημονική μελέτη αποκαλύπτει ότι η όρασή μας έχει τις ρίζες της σε έναν αρχαίο σκωληκόμορφο οργανισμό που ζούσε στους ωκεανούς πριν από περίπου 600 εκατομμύρια χρόνια.
Οι επιστήμονες γνώριζαν ήδη ότι τα μάτια των σπονδυλωτών διαφέρουν σημαντικά από εκείνα των ασπόνδυλων, τόσο ως προς τη δομή όσο και ως προς την ανάπτυξή τους. Ωστόσο, η προέλευση αυτών των διαφορών παρέμενε ασαφής. Η νέα έρευνα έρχεται να φωτίσει αυτό το εξελικτικό κενό.
Μελετώντας 36 μεγάλες ομάδες ζώων, οι ερευνητές εντόπισαν ένα σταθερό μοτίβο: τα φωτοευαίσθητα κύτταρα και τα μάτια εμφανίζονται είτε σε ζεύγη στα πλάγια του «προσώπου» είτε στο κέντρο του κεφαλιού, πάνω από τον εγκέφαλο. Κάθε θέση εξυπηρετεί διαφορετική λειτουργία — τα πλευρικά μάτια σχετίζονται με την κίνηση, ενώ τα κεντρικά με τον προσανατολισμό και τον κύκλο ημέρας-νύχτας.
Σύμφωνα με τη μελέτη, ένας αρχαίος πρόγονος των σπονδυλωτών εγκατέλειψε τα πλευρικά του μάτια όταν υιοθέτησε καθιστικό τρόπο ζωής στον πυθμένα της θάλασσας. Ως οργανισμός που τρεφόταν φιλτράροντας το νερό, δεν είχε ανάγκη για ενεργή κίνηση, με αποτέλεσμα τα ενεργοβόρα μάτια να χαθούν σταδιακά.
Ωστόσο, τα φωτοευαίσθητα κύτταρα στο κέντρο του κεφαλιού διατηρήθηκαν και εξελίχθηκαν σε ένα απλό «μονό» μάτι, επιτρέποντας στον οργανισμό να αντιλαμβάνεται το φως και τον προσανατολισμό του. Όταν αργότερα επέστρεψε σε πιο ενεργό τρόπο ζωής, η ανάγκη για κίνηση και αποφυγή θηρευτών οδήγησε στην εκ νέου ανάπτυξη ματιών — αυτή τη φορά ως ζεύγος στα πλάγια του κεφαλιού.
Η διαδικασία αυτή, που εκτυλίχθηκε μεταξύ 600 και 540 εκατομμυρίων ετών πριν, άφησε το αποτύπωμά της και στη σύγχρονη ανθρώπινη βιολογία. Τμήματα του αρχικού «κεντρικού ματιού» εξελίχθηκαν στην επίφυση του εγκεφάλου, η οποία ρυθμίζει τον κύκλο ύπνου μέσω της παραγωγής μελατονίνης.
Σε αντίθεση με τα σπονδυλωτά, πολλά ασπόνδυλα —όπως έντομα, καρκινοειδή και χταπόδια— διατήρησαν διαφορετικούς τύπους οπτικών συστημάτων. Εντυπωσιακό είναι ότι ορισμένα, όπως τα χταπόδια, ανέπτυξαν ανεξάρτητα μάτια παρόμοια με τα ανθρώπινα, αποδεικνύοντας ότι η εξέλιξη μπορεί να καταλήξει σε παρόμοιες λύσεις μέσω διαφορετικών δρόμων.
Η μελέτη υποδηλώνει ότι η πολυπλοκότητα της ανθρώπινης όρασης έχει βαθύτερες ρίζες απ’ ό,τι πιστευόταν μέχρι σήμερα. Μάλιστα, η ανάπτυξη των ματιών συνδέεται άμεσα με την εξέλιξη του εγκεφάλου, καθώς η ικανότητα όρασης άνοιξε τον δρόμο για πιο σύνθετες συμπεριφορές.
Οι επιστήμονες τονίζουν ότι χωρίς αυτή την κρίσιμη εξελικτική μετάβαση, τα σπονδυλωτά —και κατ’ επέκταση ο άνθρωπος— πιθανότατα δεν θα είχαν εμφανιστεί ποτέ.