Είναι τα συστήματα γενετικής τεχνητής νοημοσύνης, όπως το ChatGPT, ικανά να επιδείξουν δημιουργικότητα συγκρίσιμη με εκείνη του ανθρώπου; Το ερώτημα αυτό αποτέλεσε το αντικείμενο μιας νέας μεγάλης κλίμακας μελέτης, τα αποτελέσματα της οποίας δημοσιεύθηκαν στο επιστημονικό περιοδικό Scientific Reports.
Τα ευρήματα υποδεικνύουν ότι ορισμένα σύγχρονα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης μπορούν πλέον να υπερβαίνουν τη μέση ανθρώπινη επίδοση σε συγκεκριμένες μετρήσεις δημιουργικότητας. Παράλληλα, η μελέτη καταδεικνύει ότι τα υψηλότερα επίπεδα δημιουργικής ικανότητας εξακολουθούν να εντοπίζονται αποκλειστικά στον άνθρωπο.
Η ανάλυση των δεδομένων αποκάλυψε ένα σαφές μοτίβο. Παρότι ορισμένα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης ξεπερνούν τον μέσο όρο των ανθρώπινων συμμετεχόντων, οι πιο δημιουργικοί άνθρωποι —ιδίως όσοι ανήκουν στο ανώτερο 10%— σημείωσαν σημαντικά υψηλότερες επιδόσεις από όλα τα εξεταζόμενα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης.
«Αναπτύξαμε ένα αυστηρό μεθοδολογικό πλαίσιο που επιτρέπει την άμεση σύγκριση της ανθρώπινης και της μηχανικής δημιουργικότητας με τα ίδια εργαλεία, βασισμένοι σε δεδομένα από περισσότερους από 100.000 συμμετέχοντες», εξηγεί ο επικεφαλής της μελέτης, Καρίμ Ζέρμπι, καθηγητής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μόντρεαλ.
Μεθοδολογία και αξιολόγηση δημιουργικότητας
Για τη διασφάλιση της συγκρισιμότητας, η ερευνητική ομάδα χρησιμοποίησε πολλαπλές μεθόδους αξιολόγησης. Κεντρικό εργαλείο αποτέλεσε η Δοκιμασία Αποκλίνουσας Συσχέτισης (Divergent Association Task), μια ψυχολογική δοκιμασία σχεδιασμένη να μετρά την αποκλίνουσα δημιουργικότητα.
Η δοκιμασία, που αναπτύχθηκε από τον συν-συγγραφέα της μελέτης Τζέι Όλσον, ζητά από τους συμμετέχοντες —ανθρώπους ή συστήματα τεχνητής νοημοσύνης— να παράγουν δέκα λέξεις με τη μέγιστη δυνατή σημασιολογική απόσταση μεταξύ τους. Υψηλά σκορ επιτυγχάνονται όταν οι παραγόμενες λέξεις ανήκουν σε εντελώς διαφορετικά εννοιολογικά πεδία.
Προηγούμενη έρευνα έχει δείξει ότι οι επιδόσεις στη συγκεκριμένη δοκιμασία συσχετίζονται ισχυρά με άλλες καθιερωμένες μετρήσεις δημιουργικότητας που χρησιμοποιούνται στη δημιουργική γραφή, την παραγωγή ιδεών και την επίλυση προβλημάτων. Αν και η δοκιμασία βασίζεται στη γλώσσα, δεν αξιολογεί απλώς το εύρος λεξιλογίου, αλλά αντανακλά ευρύτερες γνωστικές διεργασίες που σχετίζονται με τη δημιουργική σκέψη.
Από τις λέξεις σε σύνθετες δημιουργικές εργασίες
Με βάση τα αποτελέσματα της βασικής δοκιμασίας, οι ερευνητές διερεύνησαν αν η επίδοση της τεχνητής νοημοσύνης μεταφέρεται και σε πιο σύνθετες μορφές δημιουργικότητας. Για τον σκοπό αυτό, συνέκριναν ανθρώπους και συστήματα τεχνητής νοημοσύνης σε εργασίες δημιουργικής γραφής, όπως η συγγραφή χαϊκού, η δημιουργία περιλήψεων κινηματογραφικών πλοκών και η σύνθεση σύντομων αφηγηματικών κειμένων.
Και σε αυτές τις περιπτώσεις, τα αποτελέσματα ακολούθησαν το ίδιο μοτίβο: ενώ ορισμένα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης προσέγγιζαν ή υπερέβαιναν τον μέσο ανθρώπινο όρο, οι πιο ικανοί ανθρώπινοι δημιουργοί διατηρούσαν σαφές πλεονέκτημα.
Παράγοντες που επηρεάζουν τη δημιουργικότητα της τεχνητής νοημοσύνης
Ένα επιπλέον ερευνητικό ερώτημα αφορούσε το κατά πόσο η δημιουργικότητα της τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να ρυθμιστεί. Τα δεδομένα δείχνουν ότι αυτό είναι εφικτό. Ιδιαίτερη σημασία έχει η παράμετρος της «θερμοκρασίας» του μοντέλου, η οποία επηρεάζει το εύρος και την προβλεψιμότητα των παραγόμενων απαντήσεων.
Σε χαμηλές τιμές θερμοκρασίας, τα μοντέλα τείνουν να παράγουν πιο συντηρητικές και προβλέψιμες αποκρίσεις. Αντίθετα, υψηλότερες τιμές ευνοούν μεγαλύτερη ποικιλία και λιγότερο αναμενόμενες συσχετίσεις, αυξάνοντας την πρωτοτυπία.
Παράλληλα, ο τρόπος διατύπωσης των οδηγιών αποδείχθηκε καθοριστικός. Οδηγίες που ενθαρρύνουν, για παράδειγμα, την ετυμολογική ανάλυση ή την εξερεύνηση εννοιολογικών δομών οδηγούν σε υψηλότερες βαθμολογίες δημιουργικότητας. Τα ευρήματα υπογραμμίζουν ότι η δημιουργική απόδοση της τεχνητής νοημοσύνης εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ανθρώπινη καθοδήγηση.
Συμπεράσματα και ευρύτερες επιπτώσεις
Η μελέτη προσφέρει μια τεκμηριωμένη και ισορροπημένη απάντηση στους φόβους περί αντικατάστασης των ανθρώπινων δημιουργών. Αν και ορισμένα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης μπορούν πλέον να ανταγωνιστούν τον μέσο άνθρωπο σε συγκεκριμένες δοκιμασίες, τα αποτελέσματα καταδεικνύουν σαφή όρια και επιβεβαιώνουν τη μοναδικότητα της υψηλής ανθρώπινης δημιουργικότητας.
Οι ερευνητές αξιολόγησαν μεγάλα γλωσσικά μοντέλα, όπως τα ChatGPT, Claude και Gemini, συγκρίνοντας τις επιδόσεις τους με δεδομένα από περισσότερους από 100.000 ανθρώπινους συμμετέχοντες. Ορισμένα μοντέλα, συμπεριλαμβανομένου του GPT-4, παρουσίασαν υψηλότερες επιδόσεις από τον μέσο άνθρωπο σε δοκιμασίες γλωσσικής αποκλίνουσας δημιουργικότητας.
Ωστόσο, όπως επισημαίνει ο Ζέρμπι, «ακόμη και τα πιο προηγμένα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης υπολείπονται των πιο δημιουργικών ανθρώπων». Τα ευρήματα ενισχύουν την άποψη ότι το μέλλον της δημιουργικότητας δεν θα διαμορφωθεί από έναν ανταγωνισμό ανθρώπου και μηχανής, αλλά από νέες μορφές συνεργασίας, όπου η τεχνητή νοημοσύνη λειτουργεί ως εργαλείο ενίσχυσης της ανθρώπινης φαντασίας.