Μια κοινή προειδοποιητική φωνή που ακούγεται από την Αυστραλία μέχρι την Αφρική και την Ασία φαίνεται πως ενώνει τα πτηνά όλου του πλανήτη — και ίσως φωτίζει τις απαρχές της ανθρώπινης ομιλίας. Νέα διεθνής έρευνα αποκαλύπτει ότι είδη που ζουν χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά και έχουν εξελικτικά διαχωριστεί εδώ και εκατομμύρια χρόνια εκπέμπουν εντυπωσιακά παρόμοιες «κλαψουριστές» κραυγές όταν εντοπίζουν απειλές κοντά στις φωλιές τους.
Η μάχη κατά των «εισβολέων» των φωλιών
Το φαινόμενο σχετίζεται με τον παρασιτισμό αναπαραγωγής — μια στρατηγική που ακολουθούν πουλιά όπως ο κούκος, αφήνοντας τα αυγά τους σε φωλιές άλλων ειδών. Τα «ξενιστικά» πουλιά συχνά καταλήγουν να μεγαλώνουν τους ξένους νεοσσούς εις βάρος των δικών τους. Γι’ αυτό και η έγκαιρη αναγνώριση του παρασίτου αποτελεί ζήτημα επιβίωσης.
Σύμφωνα με τη μελέτη, περισσότερα από 20 είδη πτηνών σε τέσσερις ηπείρους χρησιμοποιούν σχεδόν ταυτόσημες φωνές συναγερμού όταν εντοπίζουν τέτοια απειλή. Το εντυπωσιακό; Πληθυσμοί σε τόσο απομακρυσμένες περιοχές όπως η Αυστραλία, η Κίνα και η Ζάμπια δεν είχαν ποτέ μεταξύ τους επαφή — κι όμως «μιλούν» με τον ίδιο τρόπο.
Ένα σήμα που μαθαίνεται, αλλά ξεκινά από το ένστικτο
Όταν ένα πουλί ακούει αυτή την κραυγή, πλησιάζει ενστικτωδώς για να διερευνήσει. Στη συνέχεια, συνδέει τον ήχο με το οπτικό ερέθισμα της απειλής — μια διαδικασία που οι ερευνητές περιγράφουν ως κοινωνική μετάδοση.
Ο Damian Blasi, επιστήμονας γλώσσας στο Pompeu Fabra University και συν-συγγραφέας της μελέτης, εξηγεί ότι τα πουλιά «απορροφούν» πληροφορίες από το περιβάλλον τους και μαθαίνουν πότε να χρησιμοποιούν το συγκεκριμένο σήμα. Ο James Kennerley, μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Cornell Lab of Ornithology, τονίζει ότι η επικοινωνία είναι κρίσιμη όταν τα πουλιά συνεργάζονται για να απομακρύνουν τα παράσιτα.
Από την πλευρά του, ο εξελικτικός οικολόγος William Feeney από τον Doñana Biological Station υπογραμμίζει ότι η συγκεκριμένη φωνή βρίσκεται «ανάμεσα στο ένστικτο και τη μαθημένη γλώσσα». Πρόκειται, όπως λέει, για ένα ενδιάμεσο στάδιο ανάμεσα στις έμφυτες φωνητικές εκδηλώσεις των ζώων και στις πλήρως μαθημένες λέξεις των ανθρώπων.
Ένα παράθυρο στην εξέλιξη της γλώσσας
Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Nature Ecology & Evolution, θεωρείται από τις πιο εκτεταμένες που έχουν πραγματοποιηθεί για τον παρασιτισμό αναπαραγωγής. Τα ευρήματά της αμφισβητούν τη μακροχρόνια άποψη ότι η ζωική επικοινωνία και η ανθρώπινη γλώσσα αποτελούν δύο εντελώς ξεχωριστά συστήματα.
Για πρώτη φορά καταγράφεται ένας ζωικός ήχος που συνδυάζει τόσο έμφυτα όσο και μαθημένα στοιχεία, ενισχύοντας την ιδέα — που είχε διατυπώσει ήδη ο Κάρολος Δαρβίνος — ότι τα σύνθετα επικοινωνιακά συστήματα ίσως εξελίχθηκαν σταδιακά από απλούστερες, ενστικτώδεις φωνές.
Η «παγκόσμια γλώσσα συναγερμού» των πουλιών δεν αποτελεί απλώς μια εξελικτική περιέργεια. Ενδέχεται να είναι ένα ζωντανό αποτύπωμα της διαδικασίας μέσω της οποίας η φύση μετέτρεψε τον ήχο σε νόημα — και το ένστικτο σε γλώσσα.